Cái chết đang sống lại” của Hoàng đàn lạng sơn

“Cái chết đang sống lại” của Hoàng đàn lạng sơn

(Theo By BIODI VN)

Những người cao tuổi ở xã Hữu Liên – Hữu Lũng- Lạng Sơn kể rằng vào những năm 70, 80 của thế kỷ trước Hoàng đàn lạn sơn Cupressus tonkinensis đã từng mọc thành rừng trên những đỉnh núi đá vôi thuộc dãy núi đá Cai Kinh thuộc huyện Hữu Lũng. Chúng có thể cao đến 40 m và đường kính gốc lên đến 1-2 m. Thời đó, những cây Hoàng đàn cổ thụ bị chặt hạ như một phong trào khai thác rừng tự nhiên. Có những cây hoặc gốc Hoàng đàn to sau khi chặt bị đốt cháy mấy ngày mấy đêm mới tắt do chúng có nhựa dầu rất bắt lửa. Lúc ấy chẳng ai tâm những mảnh nhỏ, rằm, gốc hay rễ. 

Theo như nhận xét của những người này thì Hoàng đàn lạng sơn có hai loại, được gọi là Hoàng đàn trắng và Hoàng đàn tía. Loại trắng khi vứt xuống suối thì nổi, còn loại tía thì ngược lại. Cho đến nay sự phân biệt đó không được giải thích rõ ràng về mặt hình thái và toàn bộ những cây Hoàng đàn hiện đang còn sót lại hoặc được trồng trong các vườn tư nhân đều được gọi là Hoàn đàn lạng sơn Cupresus tonkinensis Silba. 

Nói đến tên khoa học của chúng thì cũng có nhiều quan điểm. Riêng về GS. John Silba, người đặt tên cho loài cây này vào năm 1994 thì vào năm 2005 lại chấp nhận cho chúng thuộc bậc phân loại dưới loài với tên Cupressus funebris subsp. tonkinensis. Các quan điểm khác như Keith Rushforth (2003), P. Little (2011) thì vẫn giữ nguyên tên gốc là C.tonkinensis sau khi đã nghiên cứu kỹ các đặc điểm hình thái và ADN. Nhưng dù nó tên là gì thì nó cũng chỉ có duy nhất ở Việt Nam, duy nhất ở Lạng Sơn mà thôi.

Cupressus-tonkinensis-1

Hoàng đàn lạng sơn: a - Nón cái non; b - Nón hạt phấn; c - cây mạ gồm 2 lá mầm; d - cành mang nón cái già; e - Nón cái già; f - Hạt (Pham VT)

Hoàng đàn lạng sơn thường mọc lẻ, cao 10 m hoặc hơn, đường kính 30 cm hoặc hơn. Tán thường hình tháp. Cây có hai loại lá: lá chưa trưởng thành được sinh ra duy nhất bởi cá thể non, chúng có hình dùi dẹt mọc vòng, mỗi vòng 4 lá, dài 7 – 8 mm. Lá trưởng thành dạng vảy, ôm sát vào nhánh mang lá, đối chéo chữ thập, lợp lên nhau thành dãy. Mặt lá hình bình hành, đường kính mỗi cạnh khoảng 1 mm. Hoàng đàn hữu liên là cây cùng gốc. Nón hạt phấn (nón đực) có màu vàng nhạt; dài 4 – 5 mm, rộng 1,2 – 2 mm, thuôn ngắn. Chúng mang 12 – 16 vảy, mỗi vảy mang 3 – 5 bao phấn ở mặt trong. Nón hạt (nón cái) non mang 4 – 5 cặp vảy nón ñối chéo chữ thập. Mỗi vảy nón mang khoảng 7 noãn. Nón hạt trưởng dạng khối đa giác 8 mặt hoặc 10 mặt, với mỗi mặt là một vảy. đường kính 1,5-1,6 cm. Mỗi vảy thường mang 7 hạt. Mỗi nón hạt mang khoảng 30-50 hạt. Hạt hình không đều, dạng khối tam giác, vỏ hạt màu nâu – đỏ nhạt; cánh hạt phát triển mạnh ởhai bên. Cây con mang 2 lá mầm, hình dải, hơi dầy. (Những mô tả trên được thực hiện dựa trên các cây còn sót lại ngoài tự nhiên hoặc những cây trồng).

Cupressus-tonkinensis-2

Một số hình ảnh các cá thể Hoàng đàn lạng sơn trong tự nhiên: chúng còn sót lại do chúng mọc ở vách đá cheo leo khó tiếp cận (Pham VT).

Tổng số cây Hoàng đàn lạng sơn Cupressus tonkinensis hiện tại đếm được ngoài tự nhiên chỉ là 25 cá thể nhỏ còn sót lại. Chúng có chiều cao trung bình khoảng 1,2 m và đường kính gốc trung bình khoảng 4 cm. Những cá thể được trồng ở các xã Hữu Liên, Yên Thịnh và Vạn Linh với số lượng theo thứ tự là 84, 58 và 10. Chúng đều được người dân lấy từ rừng tự nhiên trong khoảng năm 1990-2000. Khu vực trồng các cây này đều nằm xung quanh dãy núi đá Cai Kinh, huyện Hữu Lũng tỉnh Lạng Sơn. 

Cupressus-tonkinensis-3

Cây Hoàng đàn này mặc dù mọc ở vách đá cheo neo và đường kính gốc chỉ trên dưới 8 cm nhưng cũng bị cưa đến sát gốc (Pham VT).

Cần phải nhấn mạnh rằng không có cây mạ hay cây con mới tái sinh trong tự nhiên cũng như đối với các cây trồng. Đối với những cá thể còn sót ngoài tự nhiên thì hàng ngày vẫn bị đe doạ bởi những người đi mót Hoàng đàn, sự cháy rừng và mất môi trường sống. Đáng nói là sự cháy rừng lại không phải vô tình mà là cố ý. Những cây Hoàng đàn nhỏ như bằng ngón tay thì bị nhổ đem về trồng. Những cây mọc ở vách đá quá nguy hiểm hoặc quá bé không nhìn thấy.thì mới còn sót lại.

Cupressus-tonkinensis-4

Người đi mót Hoàng đàn dùng thuốc nổ, máy khoan, xà beng phá những vách đá vôi vững chắc để tìm những đoạn rễ còn sót lại.

Những gốc, mảnh nhỏ, răm còn sót lại từ các năm trước tưởng chừng như đồ bỏ đi. Nhưng nay người ta lại thu mua gỗ Hoàng đàn tính theo cân bất kể mảnh to hay nhỏ với giá cao. Do vậy từ khoảng năm 1990 rất nhiều người dân địa phương lên rừng tìm mót Hoàng đàn, lúc đó họ không quan tâm đến các rễ mà chỉ quan tâm đến các gốc. Rồi đến lúc gốc cũng hết, họ quay lại các chỗ cũ để đào rễ. Để tìm được chính xác chỗ cũ thì họ đốt rừng cho quang, dễ quan sát. Họ dùng thuốc nổ, máy khoan, xà beng… để đào sâu vào các hẻm đá vôi vững chắc tìm các đoạn rễ nhỏ. Họ cũng không từ việc cắt những cây Hoàng đàn con bằng cổ tay đem bán.

Cupressus-tonkinensis-5

Các "cửu vạn" đang tấp nập chở gỗ nghiến từ rừng ra vào các buổi chiều

Cùng chung số phận với Hoàng đàn là các cây Nghiến. Trong những ngày thực tập điều tra Hoàng đàn lạng sơn ở Xã Hữu Liên, Yên Thịnh ... (khoảng 2007-2010) tôi đã chứng kiến cảnh tượng khai thác gỗ Nghiến một cách tàn bạo. Các xe thồ gỗ chạy nườm nượp từ cuối buổi chiều cho đến hết đêm mà không gặp bất cứ trở ngại nào mặc dù con đường vào Hữu Liên là con đường độc đạo. Chẳng mấy chốc rừng ở dãy Cai Kinh cũng hết, họ tiếp tục chuyển địa bàn lên tỉnh Bắc Cạn và còn tiếp tục các cánh rừng khác nữa. Có thể nhận xét rằng từ khi Khu Bảo tồn Thiên nhiên Hữu Liên thành lập đã không có tác dụng bảo vệ rừng nếu không muốn nói là thúc đẩy sự phá rừng.

Cupressus-tonkinensis-6

Hoàng đàn lạng sơn: 1 - Sinh cảnh sống tự nhiên là các đỉnh và sườn đỉnh núi đá vôi; 2 - Cành giâm; 3 - Cây con được nhân giống bằng phương pháp giâm cành sau 3 năm trồng.

Mặc dù không thấy tái sinh tự nhiên và khả năng nẩy mầm rất thấp, dưới 1% do hạt thiếu phôi. Nhưng dẫu sao khả năng nhân giống bằng hom bước đầu đã cho kết quả khả quan. Hiện nay Trung tâm Bảo tồn Thực vật (CPC) đã nhân giống thành công bằng phương pháp giâm cành và trồng được khoảng trên dưới 100 cây con. 

Hoàng đàn lạng sơn chưa được đưa vào Danh lục đỏ quốc tế IUCN do tên khoa học của chúng chưa được thống nhất. Trong Sách đỏ Việt Nam 2007 chúng được xếp vào mức Rất nguy cấp CR. Khu phân bố tự nhiên của Hoàng đàn lạng sơn chỉ còn lại hơn 5km2, những cá thể nhỏ nhoi tự nhiên đang bị đe doạ nghiêm trọng, nguy cơ tuyệt chủng ngoài thiên nhiên đang đến trong tương lai gần. Tình cảnh củaHoàng đàn lạng sơn đang tồn tại thực như là “cái chết đang sống”. Vẫn đang sống đấy, nhưng khả năng sinh sản và phát triển thì gần như bằng không.

Trèo lên một đỉnh núi đá vôi và đếm được 40-50 hố đào lớn nhỏ tập trung trên đỉnh và sườn đỉnh ở độ cao chừng 500 m so với mực nước biển. Bất chợt hình dung ra cảnh tượng những cánh rừng nguyên sinh năm nào với những cây Hoàng đàn lạng sơn chiếm ưu thế trên đỉnh, lừng lững hiên ngang giữa đất trời!

Được đăng vào

Bài viết liên quan

Viết bình luận